🌍 महाराष्ट्राचा सविस्तर भूगोल

🌍 महाराष्ट्राचा संपूर्ण भूगोल

(राज्यसेवा / MPSC स्तरासाठी सविस्तर माहिती – फोटो शिवाय)

---

1️⃣ भौगोलिक स्थान व सीमा

• अक्षांश: 15°36' ते 22°02' उत्तर

• रेखांश: 72°36' ते 80°54' पूर्व

• क्षेत्रफळ: 3,07,713 चौ.कि.मी. (भारतामध्ये तिसऱ्या क्रमांकावर)

• राजधानी: मुंबई

• उपराजधानी: नागपूर

सीमा

• पश्चिमेस – अरबी समुद्र

• उत्तरेस – गुजरात, मध्य प्रदेश

• पूर्वेस – छत्तीसगड

• दक्षिणेस – कर्नाटक, तेलंगणा

• वायव्येस – दादरा व नगर हवेली

---

2️⃣ भौतिक विभाग (Physiographic Divisions)

1) कोकण किनारपट्टी

• अरबी समुद्रालगत 50–80 किमी रुंदीचा पट्टा

• जास्त पर्जन्य (3000 मिमी+)

• पश्चिमवाहिनी नद्या

2) सह्याद्री (पश्चिम घाट)

• उत्तर-दक्षिण पसरलेली पर्वतरांग

• महाराष्ट्रातील सर्वोच्च शिखर: कळसूबाई (1646 मी.)

• जलविभाजकाचे कार्य

3) महाराष्ट्र पठार (दख्खन पठार)

• ज्वालामुखीजन्य बेसॉल्ट खडक (दख्खन ट्रॅप)

• काळी कापूस माती

• पूर्वेकडे उतार

4) सातपुडा व अजिंठा पर्वतरांगा

• उत्तर महाराष्ट्रात

• तापी खोऱ्याचा भाग

---

3️⃣ नदी प्रणाली

🔵 पूर्ववाहिनी नद्या

• गोदावरी नदी

• कृष्णा नदी

• भीमा, वैनगंगा, वर्धा, पैनगंगा

🟠 पश्चिमवाहिनी नद्या

• तापी नदी

• सावित्री

• वशिष्ठी

• उल्हास

वैशिष्ट्ये

• बहुतांश नद्या द्वीपीय (Peninsular) प्रकारातील

• पूर्व किनाऱ्यावर डेल्टा निर्मिती

---

4️⃣ हवामान

• प्रकार: उष्ण कटिबंधीय मान्सून

• तीन ऋतू:

  1. उन्हाळा (मार्च–मे)

  2. पावसाळा (जून–सप्टेंबर)

  3. हिवाळा (ऑक्टोबर–फेब्रुवारी)

पर्जन्य वितरण

• कोकण व सह्याद्री – अतिवृष्टी

• मराठवाडा – कमी पर्जन्य (दुष्काळी)

• विदर्भ – मध्यम

---

5️⃣ मृदा प्रकार (Soils)

1. काळी माती (Regur) – कापूस उत्पादनासाठी योग्य

2. लाल माती – विदर्भ

3. गाळाची माती – नदी खोरे

4. खारवट माती – किनारपट्टी

---

6️⃣ नैसर्गिक वनस्पती

• उष्णकटिबंधीय पानझडी वन

• साग, बांबू, तेंदू

• पश्चिम घाटात सदाहरित वन

---

7️⃣ वन्यजीव व संरक्षित क्षेत्रे

• ताडोबा-अंधारी व्याघ्र प्रकल्प

• मेळघाट व्याघ्र प्रकल्प

• चांदोली राष्ट्रीय उद्यान

---

8️⃣ शेती

• प्रमुख पिके: कापूस, ऊस, तांदूळ, सोयाबीन, ज्वारी

• पश्चिम महाराष्ट्र – ऊस

• विदर्भ – कापूस

• कोकण – तांदूळ व आंबा

---

9️⃣ खनिज संपत्ती

• कोळसा – चंद्रपूर

• लोखंड – गडचिरोली

• बॉक्साइट – कोकण

• मँगनीज – नागपूर, भंडारा

---

🔟 उद्योग

• मुंबई – वस्त्रोद्योग, चित्रपट, बंदर

• पुणे – ऑटोमोबाईल व आयटी

• नागपूर – खनिज उद्योग

• नाशिक – द्राक्ष व वाइन उद्योग

---

1️⃣1️⃣ लोकसंख्या व प्रशासकीय विभाग

• विभाग: 6
  (कोकण, पुणे, नाशिक, औरंगाबाद, अमरावती, नागपूर)

• जिल्हे: 36

• सर्वाधिक लोकसंख्या – मुंबई उपनगर

• सर्वात मोठा जिल्हा (क्षेत्रफळ) – अहमदनगर

---

निष्कर्ष

महाराष्ट्राचा भूगोल विविधतेने नटलेला आहे. पर्वत, पठार, किनारपट्टी, नदी प्रणाली, खनिज संपत्ती व शेती यामुळे राज्य आर्थिक व भौगोलिकदृष्ट्या महत्त्वाचे आहे. राज्यसेवा परीक्षेसाठी नदी प्रणाली, हवामान, मृदा, पिके आणि खनिजे हे महत्त्वाचे घटक आहेत.

---